فیزیوتراپی در گیلن باره
گیلن باره یک بیماری نادر است که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه به اعصاب محیطی حمله می‌کند. نتیجه‌ی این حمله ضعف عضلانی است که معمولاً از پا شروع می‌شود و می‌تواند در روزها بالا بیاید، و در موارد شدید حتی عضلات تنفسی را هم درگیر کند. بیشتر بیماران بعد از دوره‌ی حاد، به‌تدریج و طی ماه‌ها قدرت خود را بازمی‌یابند، اما ضعف باقی‌مانده و خستگی می‌تواند ماه‌ها تا سال‌ها ادامه داشته باشد. فیزیوتراپی در این مسیر بهبود کمک می‌کند. مطالب این صفحه بر پایه‌ی مقالات علمی تنظیم شده و منبع هر مورد در بخش مقالات سایت آمده است.
گیلن باره چه مشکلاتی ایجاد می‌کند
شدت و دوره‌ی بهبود گیلن باره در هر بیمار متفاوت است، اما مشکلات زیر شایع هستند:
- ضعف عضلانی پیش‌رونده؛ معمولاً از پاها شروع می‌شود و می‌تواند به بازو، تنه و در موارد شدید به عضلات تنفسی برسد.
- کاهش یا از دست رفتن حس در دست و پا.
- ناتوانی در راه رفتن یا نیاز به کمک برای راه رفتن در دوره‌ی حاد و اوایل بهبود.
- خستگی شدید که حتی بعد از بازگشت قدرت عضلانی ممکن است سال‌ها باقی بماند.
- کاهش استقلال در کارهای روزمره مانند لباس پوشیدن، غذا خوردن و حمام کردن.
نقش فیزیوتراپی در گیلن باره
گیلن باره بیماری نادری است و به همین دلیل تعداد کارآزمایی‌های بزرگ درباره‌ی فیزیوتراپی در آن کم است؛ بخشی از شواهد این صفحه از مطالعات کوچک یا کیفیت پایین به دست آمده است. یک مرور نظام‌مند که کارآزمایی‌های تصادفی موجود را جمع کرد، تنها ۳ کارآزمایی معتبر یافت و نتوانست نتیجه‌ی قطعی درباره‌ی اثر توانبخشی بگیرد. با این حال، همان شواهد محدود و تجربه‌ی بالینی نشان می‌دهد توانبخشی ساختاریافته، به‌ویژه در کاهش ضعف باقی‌مانده و خستگی، مفید است. به همین دلیل فیزیوتراپی بخش استاندارد مراقبت از بیماران گیلن باره در هر مرحله از دوره‌ی بهبود است، با وجود اینکه نیاز به کارآزمایی‌های با کیفیت بالاتر همچنان باقی است.
روش‌های فیزیوتراپی در گیلن باره
تمرین تدریجی دامنه‌ی حرکت و قدرت در دوره‌ی حاد
در دوره‌ی حاد که ضعف عضلانی هنوز در حال پیشرفت یا تازه متوقف شده، فیزیوتراپی با حفظ دامنه‌ی حرکت مفاصل و وضعیت‌دهی صحیح بدن شروع می‌شود تا از خشکی مفصل و زخم فشاری پیشگیری کند. با ثبات یافتن بیماری، تمرین فعال و تدریجی تقویت عضلات آغاز می‌شود.
توانبخشی فشرده برای کاهش ناتوانی
یک کارآزمایی تصادفی ۷۹ بیمار در دوره‌ی مزمن گیلن باره را به دو گروه توانبخشی سرپایی پرشدت و کم‌شدت به مدت ۱۲ ماه تقسیم کرد. در پایان، ۶۸ درصد گروه پرشدت در مقیاس استقلال عملکردی بهبود معنادار داشتند، در برابر ۳۲ درصد گروه کم‌شدت. این یافته نشان می‌دهد حتی ماه‌ها بعد از شروع بیماری، توانبخشی با دوز کافی همچنان می‌تواند استقلال بیمار را بیشتر کند.
تمرین ورزشی برای قدرت، آمادگی قلبی‌تنفسی و خستگی
یک مرور نظام‌مند ۷ مطالعه را که برنامه‌های تمرینی مختلف را در بیماران گیلن باره بررسی کرده بودند، جمع کرد. برنامه‌های تمرینی تحرک عملکردی، آمادگی قلبی‌تنفسی، قدرت عضلانی و ظرفیت کاری بیماران را بهتر کردند و خستگی را کم کردند. یک کارآزمایی تصادفی که در این مرور آمده، کارآزمایی دوچرخه‌ی ثابت با ۲۰ بیمار دارای خستگی شدید (۱۶ نفر در دوره‌ی بهبود گیلن باره و ۴ نفر با سی‌آی‌دی‌پی پایدار) بود؛ بعد از ۱۲ هفته تمرین دوچرخه، نمره‌ی خستگی خودگزارشی به‌طور میانگین ۲۰ درصد کاهش یافت، و آمادگی جسمانی، عملکرد و کیفیت زندگی بیماران هم بهتر شد.
توانبخشی چندتخصصی
مرور کاکرین درباره‌ی مراقبت چندتخصصی در گیلن باره هیچ کارآزمایی تصادفی یا کنترل‌شده‌ای پیدا نکرد و فقط ۳ مطالعه‌ی مشاهده‌ای را بررسی کرد. این مطالعه‌های کیفیت بسیار پایین نشان دادند توانبخشی فشرده‌ی بستری و چندتخصصی، شامل فیزیوتراپی، کاردرمانی و مراقبت پرستاری هماهنگ، می‌تواند ناتوانی را در ۶ ماه اول کم و کیفیت زندگی را بهتر کند. نبود کارآزمایی معتبر به معنای بی‌اثر بودن این روش نیست؛ این شکل از مراقبت در عمل بالینی رایج و توصیه‌شده است.
موارد استفاده و اثر درمان
- توانبخشی فشرده برای کاهش ناتوانیدر کارآزمایی ۷۹ نفره، ۶۸ درصد گروه توانبخشی فشرده در برابر ۳۲ درصد گروه کم‌شدت، بهبود معنادار در جابه‌جایی، راه رفتن و استقلال روزمره داشتند.منبع
- تمرین ورزشی برای عملکرد و خستگیدر مرور ۷ مطالعه، برنامه‌های تمرینی تحرک عملکردی، آمادگی قلبی‌تنفسی و قدرت عضلانی بیماران گیلن باره را بهتر کردند و خستگی را کم کردند؛ کیفیت شواهد پایین بود.منبع
- توانبخشی چندتخصصیمرور کاکرین هیچ کارآزمایی تصادفی پیدا نکرد، ولی ۳ مطالعه‌ی مشاهده‌ای نشان دادند توانبخشی فشرده‌ی چندتخصصی ناتوانی را در ۶ ماه اول کم و کیفیت زندگی را بهتر می‌کند؛ این شواهد کیفیت بسیار پایینی دارند.منبع
- تمرین دوچرخه‌ی ثابت برای کاهش خستگیدر مطالعه‌ی ۲۰ بیمار با خستگی شدید، ۱۲ هفته تمرین دوچرخه‌ی ثابت نمره‌ی خستگی خودگزارشی را حدود ۲۰ درصد کم کرد و آمادگی جسمانی، عملکرد و کیفیت زندگی را بهتر کرد.منبع
- شواهد انواع توانبخشی در گیلن بارهاین مرور ۱۴ مطالعه را بررسی کرد و نتیجه گرفت توانبخشی چندتخصصی شواهد «خوب» و فیزیوتراپی تک‌رشته‌ای برای کاهش خستگی و بهبود عملکرد شواهد «قابل‌قبول» دارد؛ شواهد سایر روش‌ها محدود است.منبع
- جمع‌بندی کارآزمایی‌های تصادفی توانبخشیاین مرور از میان ۴۷۲ مقاله فقط ۳ کارآزمایی تصادفی معتبر درباره‌ی توانبخشی در گیلن باره یافت؛ هر سه از بهبود وضعیت بیمار با انواع مداخلات توانبخشی حمایت کردند، اما نتیجه‌گیری قطعی ممکن نشد.منبع
- تمرین نظارت‌شده برای خستگی، قدرت و کیفیت زندگی در فاز مزمندر کارآزمایی ۱۶ بیمار با ناتوانی پایدار، ۱۲ هفته تمرین فردی زیر نظر فیزیوتراپیست، خستگی را کمتر و قدرت عضلانی و کیفیت زندگی را بیشتر از تمرین خانگی بدون نظارت بهتر کرد.منبع
جلسه‌ی درمان چطور است
فیزیوتراپیست ابتدا قدرت عضلات، دامنه‌ی حرکت، تعادل، الگوی راه رفتن و میزان خستگی بیمار را ارزیابی می‌کند. برنامه بر اساس مرحله‌ی بیماری تنظیم می‌شود: در دوره‌ی حاد، حفظ دامنه‌ی حرکت و وضعیت‌دهی اولویت دارد؛ با پیشرفت بهبود، تمرین تقویتی، تمرین تعادل، راه رفتن و در نهایت تمرین استقامتی اضافه می‌شود. شدت تمرین کم‌کم افزایش می‌یابد و فیزیوتراپیست مراقب است تمرین بیش از حد باعث خستگی شدید یا ضعف موقت نشود؛ این نکته به‌ویژه در هفته‌های اول اهمیت دارد.
احتیاط و زمان شروع تمرین
تمرین سنگین در دوره‌ای که ضعف عضلانی هنوز در حال پیشرفت است توصیه نمی‌شود و باید با نظر پزشک معالج هماهنگ باشد. در بیمارانی که عضلات تنفسی درگیر شده یا هنوز در بخش مراقبت ویژه هستند، فیزیوتراپی تنفسی و وضعیت‌دهی در اولویت است، نه تمرین قدرتی. بعد از ثبات بیماری، افزایش تدریجی شدت تمرین و توجه به نشانه‌های خستگی بیش از حد، بخش اصلی برنامه‌ی ایمن فیزیوتراپی است.
تمرین در خانه
چون خستگی و ضعف باقی‌مانده در گیلن باره می‌تواند ماه‌ها تا سال‌ها ادامه داشته باشد، ادامه‌ی تمرین بعد از پایان دوره‌ی فیزیوتراپی مرکز درمانی مهم است. فیزیوتراپیست برنامه‌ی تمرین خانگی متناسب با توان بیمار، شامل تمرین قدرتی تدریجی و تمرین هوازی ملایم مانند دوچرخه‌ی ثابت، تنظیم می‌کند و پیشرفت آن را در جلسات بعد بررسی می‌کند.