فیزیوتراپی کودکان
فیزیوتراپی کودکان به رشد حرکتی، قدرت عضلانی، تعادل و هماهنگی کودک از دوران نوزادی تا نوجوانی کمک می‌کند. این حوزه هم مشکلاتی را که از بدو تولد وجود دارند، مانند فلج مغزی یا کج‌گردنی مادرزادی، درمان می‌کند و هم کودکانی را که در رشد حرکتی یا هماهنگی تأخیر یا مشکل دارند یاری می‌دهد. مطالب این صفحه بر پایه‌ی مقالات علمی معتبر تنظیم شده و منبع هر مورد در بخش مقالات سایت آمده است.
چه مشکلاتی با فیزیوتراپی کودکان درمان می‌شود
- فلج مغزی؛ گروهی از اختلال‌های حرکتی ناشی از آسیب مغزی در دوران جنینی یا نوزادی که قدرت، تعادل و هماهنگی حرکت را محدود می‌کند.
- کج‌گردنی مادرزادی (تورتیکولی)؛ کوتاهی یک‌طرفه‌ی عضله‌ی گردن که سر نوزاد را کج نگه می‌دارد.
- اختلال هماهنگی رشدی؛ کودک بدون بیماری عصبی مشخص، در دویدن، توپ گرفتن یا کارهای ظریف دست دچار ناهماهنگی حرکتی است.
- تأخیر رشد حرکتی در نوزادان در معرض خطر، مانند نوزادان نارس یا نوزادان با سندرم داون.
- انحراف ستون فقرات (اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانی)؛ خمیدگی سه‌بعدی ستون فقرات که معمولاً در دوران رشد سریع نوجوانی دیده می‌شود.
شدت و نوع مشکل در هر کودک متفاوت است و برنامه‌ی فیزیوتراپی بر اساس سن، مرحله‌ی رشد، توانایی فعلی کودک و اولویت خانواده طراحی می‌شود؛ هدف همیشه درمان کامل نیست، بلکه گاهی به‌دست آوردن بیشترین استقلال ممکن در فعالیت‌های روزمره است.
نقش فیزیوتراپی در کودکان
مرور گسترده‌ای بر ۱۶۶ مقاله درباره‌ی ۶۴ روش درمانی در فلج مغزی نشان داد که ۱۶ درصد نتیجه‌ها در گروه «توصیه‌شده» و ۵۸ درصد در گروه «احتمالاً توصیه‌شده» قرار گرفتند و فقط ۶ درصد بی‌اثر ارزیابی شدند. این یعنی برای بخش بزرگی از مشکلات حرکتی کودکان، روش‌های فیزیوتراپی با پشتوانه‌ی علمی وجود دارد، اما انتخاب روش مناسب باید متناسب با سن، نوع مشکل و هدف خانواده باشد و با بازی و فعالیت‌های هدفمند همراه شود تا کودک با انگیزه در تمرین شرکت کند.
روش‌های فیزیوتراپی کودکان
تمرین هدف‌محور و برنامه‌ی تمرین در خانه برای فلج مغزی
تمرین مستقیم همان مهارتی که کودک در آن مشکل دارد، مانند راه رفتن یا رسیدن به یک شیء، از تمرین‌های کلی عضلانی مؤثرتر است. ادامه‌ی تمرین در خانه با آموزش والدین، بخش مهم این روش است.
درمان با محدود کردن دست سالم (CIMT)
در کودکان با فلج مغزی یک‌طرفه که دست آسیب‌دیده را کمتر به کار می‌برند، محدود کردن موقت دست سالم با آتل یا دستکش و تمرین فشرده‌ی دست آسیب‌دیده استفاده می‌شود. این روش عملکرد دودستی را نسبت به مراقبت معمول با حجم کم بهتر می‌کند، اما نسبت به تمرین دودستی با همان حجم تمرین برتری مشخصی ندارد.
تمرین راه رفتن و تردمیل
تمرین روی تردمیل، با یا بدون کمک تکیه‌گاه وزن بدن یا دستگاه کمکی، بخشی از توانبخشی راه رفتن در فلج مغزی است. مقایسه‌ی روش‌های مختلف تمرین راه رفتن نشان داده تمرین تردمیل با تکیه‌گاه وزن بدن برای سرعت راه رفتن و تمرین با کمک ربات برای عملکرد حرکتی درشت نتیجه‌ی بهتری داشته‌اند.
تمرین حرکتی زودهنگام در نوزادان در معرض خطر
در نوزادان و کودکان زیر شش سال که به دلیل تولد زودرس، سندرم داون یا تأخیر رشدی در معرض خطر تأخیر حرکتی هستند، تمرین زودهنگام راه رفتن، مانند تمرین روی تردمیل کوچک خانگی، زیر آموزش و نظارت فیزیوتراپیست انجام می‌شود. اثر آن به نوع مشکل کودک بستگی دارد و در همه‌ی گروه‌ها یکسان نیست.
کشش و وضعیت‌دهی در کج‌گردنی مادرزادی
درمان کج‌گردنی مادرزادی شامل کشش ملایم عضله‌ی کوتاه‌شده‌ی گردن، تقویت عضلات طرف مقابل و آموزش وضعیت‌دهی و بازی به والدین است تا نوزاد در طول روز هم از آن استفاده کند. شروع هرچه زودتر این درمان، نتیجه‌ی بهتری دارد.
تمرین تکلیف‌محور در اختلال هماهنگی رشدی
برای کودک با اختلال هماهنگی رشدی، تمرین مستقیم همان مهارت‌هایی که در آن مشکل دارد، مثل دویدن یا نوشتن، در قالب بازی انجام می‌شود. این رویکرد تکلیف‌محور از روش‌هایی که فقط روی فرایندهای زیربنایی حرکت تمرکز دارند مؤثرتر است.
تمرین اصلاحی در انحراف ستون فقرات
در اسکولیوز ایدیوپاتیک نوجوانی، تمرین‌های اصلاحی و تمرین‌های اختصاصی اسکولیوز با هدف کاهش پیشرفت انحنا و بهبود وضعیت ظاهری ستون فقرات انجام می‌شود. این تمرین‌ها معمولاً در کنار پیگیری دوره‌ای پزشک و در موارد لازم کنار بریس استفاده می‌شوند.
موارد استفاده و اثر درمان
- انتخاب روش‌های فیزیوتراپی با شواهد علمی برای فلج مغزیدر مروری بر ۱۶۶ مقاله درباره‌ی ۶۴ روش درمانی، ۱۶ درصد نتیجه‌ها «توصیه‌شده»، ۵۸ درصد «احتمالاً توصیه‌شده» و فقط ۶ درصد بی‌اثر ارزیابی شدند.منبع
- تمرین تکلیف‌محور برای اختلال هماهنگی رشدیدر متاآنالیز ۲۰ مطالعه، تمرین تکلیف‌محور (اندازه‌ی اثر ۰٫۸۹) و فیزیوتراپی و کاردرمانی رایج (۰٫۸۳) اثر قوی داشتند، در حالی که روش‌های فرایندمحور اثر ضعیفی (۰٫۱۲) نشان دادند.منبع
- ارجاع و درمان زودهنگام کج‌گردنی مادرزادیاین به‌روزرسانی راهنمای بالینی ۲۰۱۳، با ۱۷ توصیه‌ی درجه‌بندی‌شده، تأکید می‌کند نوزاد با کج‌گردنی مادرزادی باید به محض شناسایی عدم تقارن به فیزیوتراپی ارجاع شود.منبع
- محدود کردن دست سالم برای تقویت دست آسیب‌دیدهدر ۳۶ کارآزمایی با ۱۲۶۴ کودک، CIMT عملکرد دودستی را نسبت به مراقبت کم‌حجم بهتر کرد، اما نسبت به تمرین دودستی با حجم مشابه برتری مشخصی نداشت.منبع
- انتخاب روش تمرین راه رفتن در فلج مغزیدر متاآنالیز شبکه‌ای ۲۰ کارآزمایی با ۵۱۶ کودک، تمرین تردمیل با تکیه‌گاه وزن بدن بیشترین اثر بر سرعت راه رفتن (رتبه‌ی ۹۱٫۷ درصد) و تمرین با کمک ربات بیشترین اثر بر عملکرد حرکتی درشت را داشت.منبع
- تمرین حرکتی زودهنگام در نوزادان در معرض خطردر ۷ مطالعه با ۱۷۵ کودک، تمرین تردمیل در کودکان با سندرم داون شروع راه رفتن مستقل را زودتر کرد و در کودکان با تأخیر رشدی عملکرد راه رفتن را بهتر کرد؛ اثر بر کودکان با خطر متوسط تأخیر رشدی مشخص نبود.منبع
- تمرین تردمیل خانگی برای شروع زودتر راه رفتن در سندرم داوندر کارآزمایی ۳۰ خانواده‌ای، نوزادانی که روزانه ۸ دقیقه و ۵ روز در هفته تمرین تردمیل خانگی داشتند، به‌طور میانگین ۷۳٫۸ روز زودتر با کمک و ۱۰۱ روز زودتر به‌تنهایی راه افتادند.منبع
- تمرین اصلاحی برای کاهش پیشرفت انحنای اسکولیوزدر ۱۳ کارآزمایی با ۵۸۳ نوجوان، شواهد با اطمینان کم تا بسیار کم نشان داد تمرین اصلاحی اسکولیوز همراه با بریس یا سایر درمان‌ها می‌تواند زاویه‌ی کاب را چند درجه کمتر کند؛ شواهد قطعی نیست.منبع
جلسه‌ی درمان چطور است
فیزیوتراپیست ابتدا مهارت‌های حرکتی کودک را متناسب با سن او ارزیابی می‌کند و با همکاری خانواده هدف‌های مشخصی برای چند هفته یا چند ماه آینده تعیین می‌کند. تمرین‌ها به شکل بازی و فعالیت‌های هدفمند طراحی می‌شود تا کودک با انگیزه همراهی کند، و والدین در هر جلسه روش انجام تمرین در خانه را یاد می‌گیرند. پیشرفت در جلسات بعد با ارزیابی مجدد بررسی و برنامه به‌روزرسانی می‌شود.
همکاری خانواده و تمرین در خانه
نتیجه‌ی فیزیوتراپی کودکان به تکرار و تداوم تمرین در زندگی روزمره بستگی دارد، نه فقط به جلسات درمانی. به همین دلیل آموزش والدین و مراقبان درباره‌ی نحوه‌ی درست انجام تمرین، وضعیت‌دهی کودک و تشویق او به بازی‌های حرکتی، بخش ثابت هر برنامه‌ی درمانی است. در کودکانی که رفت‌وآمد برایشان دشوار است، ارزیابی و پیگیری در منزل نیز ممکن است.
چه زمانی باید کودک را به فیزیوتراپی ارجاع داد
تأخیر در شروع راه رفتن یا نشستن نسبت به هم‌سالان، عدم تقارن حرکتی یا وضعیتی در نوزاد، ناهماهنگی مشخص در دویدن یا کارهای ظریف دست، و تشخیص فلج مغزی یا تأخیر رشدی از نشانه‌های رایجی هستند که ارجاع به فیزیوتراپی را توجیه می‌کنند. هرچه ارزیابی و شروع درمان زودتر انجام شود، زمان بیشتری برای یادگیری حرکتی کودک در دوران رشد باقی می‌ماند.