درمان کف لگن
عضلات کف لگن مانند یک تشک بین استخوان‌های لگن، زیر مثانه، رحم و روده قرار گرفته‌اند؛ وزن این اندام‌ها را نگه می‌دارند و در شروع و قطع ادرار و نگه‌داشتن مدفوع و باد روده نقش اصلی دارند. ضعف یا هماهنگی نادرست این عضلات، به‌ویژه بعد از بارداری و زایمان، با افزایش سن یا بعد از جراحی‌هایی مانند برداشتن کامل پروستات، می‌تواند باعث نشت ادرار یا مدفوع، احساس فوریت ناگهانی برای دستشویی رفتن یا احساس سنگینی و افتادگی در ناحیه‌ی لگن شود. فیزیوتراپی کف لگن با آموزش، تمرین هدفمند و گاهی بیوفیدبک، عملکرد این عضلات را بهبود می‌دهد و در بسیاری از این مشکلات درمان خط اول است. مطالب این صفحه بر پایه‌ی مقالات علمی معتبر تنظیم شده و منبع هر مورد در بخش مقالات سایت آمده است.
ضعف کف لگن چه مشکلاتی ایجاد می‌کند
مشکلات کف لگن می‌تواند یک یا چند مورد از موارد زیر را شامل شود:
- بی‌اختیاری ادراری استرسی؛ نشت ادرار هنگام سرفه، عطسه، خندیدن یا ورزش.
- بی‌اختیاری فوریتی و مثانه‌ی بیش‌فعال؛ نیاز ناگهانی و شدید به دستشویی رفتن که گاهی قبل از رسیدن به سرویس بهداشتی نشت ادرار ایجاد می‌کند.
- افتادگی اعضای لگن (پرولاپس)؛ احساس سنگینی، فشار یا بیرون‌زدگی در ناحیه‌ی واژن که معمولاً با ایستادن طولانی بیشتر می‌شود.
- بی‌اختیاری مدفوع یا باد روده؛ ناتوانی در نگه داشتن مدفوع یا گاز روده تا رسیدن به سرویس بهداشتی.
- بی‌اختیاری ادراری بعد از جراحی پروستات؛ نشت ادرار که در هفته‌ها و ماه‌های اول بعد از برداشتن کامل پروستات در مردان شایع است.
نقش فیزیوتراپی در درمان مشکلات کف لگن
مرور کاکرین روی زنان دارای بی‌اختیاری ادراری استرسی نشان داد زنانی که تمرین عضلات کف لگن انجام دادند، حدود هشت برابر بیشتر از گروه بدون درمان بهبود کامل گزارش کردند (۵۶ درصد در برابر ۶ درصد). به همین دلیل راهنمای بالینی مؤسسه‌ی ملی سلامت و مراقبت بالینی انگلستان (NICE) تمرین عضلات کف لگن را برای بی‌اختیاری ادراری و افتادگی اعضای لگن در زنان به‌عنوان گزینه‌ی اول درمان توصیه می‌کند. فیزیوتراپیست پیش از شروع تمرین، نحوه‌ی درست منقبض کردن عضلات کف لگن را بررسی و اصلاح می‌کند، چون بسیاری از افراد بدون آموزش این عضلات را درست فعال نمی‌کنند یا به‌جای آن از عضلات شکم و باسن استفاده می‌کنند.
روش‌های فیزیوتراپی کف لگن
تمرین عضلات کف لگن برای بی‌اختیاری ادراری استرسی
در تمرین پایه، بیمار یاد می‌گیرد عضلات کف لگن را به‌طور کامل منقبض و سپس کاملاً شل کند. برنامه‌ی تمرین به‌تدریج سنگین‌تر می‌شود تا این عضلات هم در حالت استراحت و هم هنگام سرفه، عطسه یا بلند کردن وزنه فعال شوند. طبق مرور کاکرین، این تمرین دفعات نشت ادرار را در طول روز کم می‌کند و کیفیت زندگی را بهتر می‌کند.
تمرین در دوران بارداری و بعد از زایمان
تمرین منظم عضلات کف لگن از دوران بارداری می‌تواند بروز بی‌اختیاری ادراری را در اواخر بارداری و دوره‌ی بعد از زایمان کمتر کند. فیزیوتراپیست برنامه‌ی تمرین را متناسب با سن بارداری و نوع زایمان تنظیم می‌کند.
تمرین برای افتادگی اعضای لگن
در افتادگی خفیف تا متوسط اعضای لگن، برنامه‌ی فردی و یک‌به‌یک تمرین عضلات کف لگن احساس سنگینی و سایر علائم را کم می‌کند. این تمرین معمولاً با آموزش وضعیت بدن هنگام بلند کردن وزنه و فعالیت‌های روزمره همراه است.
بیوفیدبک
در بیوفیدبک، با یک حسگر واژینال یا مقعدی، فعالیت عضلات کف لگن روی صفحه‌ی نمایش دیده می‌شود تا بیمار بازخورد فوری از درستی انقباض خود بگیرد. شواهد نشان می‌دهد بیوفیدبک همیشه نتیجه‌ی تمرین عضلات کف لگن را بهتر نمی‌کند؛ در زنان دارای بی‌اختیاری استرسی، افزودن بیوفیدبک نسبت به روش‌های دیگر برتری در قدرت عضلانی نداشته است. با این حال، در بیمارانی که به سختی می‌توانند انقباض درست را حس کنند، بیوفیدبک ابزار آموزشی کمکی مفیدی است.
فیزیوتراپی بعد از جراحی پروستات
مردانی که پروستات را به‌طور کامل برداشته‌اند، در هفته‌ها و ماه‌های اول اغلب دچار نشت ادرار می‌شوند. تمرین عضلات کف لگن همراه با بیوفیدبک می‌تواند روند بهبود کنترل ادرار را در این بیماران سریع‌تر کند. فیزیوتراپیست معمولاً تمرین را از قبل یا بلافاصله بعد از جراحی شروع می‌کند.
تمرین و بیوفیدبک برای بی‌اختیاری مدفوع
در بی‌اختیاری مدفوع، تمرین عضلات اسفنکتر مقعد همراه با بیوفیدبک یا تحریک الکتریکی گاهی به رسیدن به کنترل کامل مدفوع کمک می‌کند. شواهد موجود هنوز محدود و با کیفیت پایین است و نمی‌توان با قطعیت گفت کدام روش بهترین نتیجه را می‌دهد؛ تصمیم درمان بر اساس شرایط هر بیمار گرفته می‌شود.
تمرین برای مثانه‌ی بیش‌فعال
تمرین عضلات کف لگن همراه با آموزش کنترل فوریت ادرار در برخی زنان دارای مثانه‌ی بیش‌فعال کیفیت زندگی را بهتر کرده است، اما شواهد موجود ناهمگون است و نتیجه‌ی قطعی درباره‌ی میزان اثر آن وجود ندارد.
موارد استفاده و اثر درمان
- بی‌اختیاری ادراری استرسی در زناندر ۳۱ کارآزمایی با ۱۸۱۷ زن از ۱۴ کشور، زنان بی‌اختیار استرسی که تمرین عضلات کف لگن انجام دادند حدود هشت برابر بیشتر از گروه بدون درمان بهبود کامل گزارش کردند (۵۶ درصد در برابر ۶ درصد).منبع
- پیشگیری از بی‌اختیاری در بارداری و پس از زایماندر ۴۶ کارآزمایی با ۱۰۸۳۲ زن از ۲۱ کشور، در زنان بدون بی‌اختیاری، تمرین عضلات کف لگن در بارداری خطر بی‌اختیاری ادراری را در اواخر بارداری حدود ۶۲ درصد و در میانه‌ی دوره‌ی بعد از زایمان حدود ۲۹ درصد کم کرد.منبع
- افتادگی اعضای لگن (پرولاپس)در کارآزمایی ۴۴۷ نفره، تمرین فردی عضلات کف لگن علائم افتادگی اعضای لگن را بعد از ۱۲ ماه بیشتر از توصیه‌های کتبی کاهش داد.منبع
- بی‌اختیاری ادراری بعد از جراحی پروستاتدر ۱۳ کارآزمایی با ۱۱۰۸ بیمار، افزودن بیوفیدبک به تمرین عضلات کف لگن، بهبود بی‌اختیاری ادراری بعد از برداشتن کامل پروستات را در کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت بیشتر از تمرین به‌تنهایی کرد.منبع
- بیوفیدبک در بی‌اختیاری ادراری استرسی زناندر مرور ۱۱ کارآزمایی، افزودن بیوفیدبک به تمرین عضلات کف لگن در زنان دارای بی‌اختیاری ادراری استرسی، نسبت به تمرین به‌تنهایی یا تحریک الکتریکی برتری در قدرت عضلانی نشان نداد.منبع
- بی‌اختیاری مدفوع در بزرگسالاندر مرور ۲۱ مطالعه با ۱۵۲۵ بیمار، شواهد محدود نشان داد افزودن بیوفیدبک به تمرین یا تحریک الکتریکی می‌تواند نتیجه‌ی درمان بی‌اختیاری مدفوع را بهتر کند، اما شواهد برای نتیجه‌گیری قطعی کافی نبود.منبع
- راهنمای بالینی NICE برای بی‌اختیاری و افتادگی لگنراهنمای بالینی مؤسسه‌ی ملی سلامت و مراقبت بالینی انگلستان (NICE) ارزیابی و درمان بی‌اختیاری ادراری و افتادگی اعضای لگن در زنان بالای ۱۸ سال، از جمله عوارض جراحی مش، را پوشش می‌دهد.منبع
- مثانه‌ی بیش‌فعال و بی‌اختیاری فوریتیدر مرور ۸ کارآزمایی با ۱۱۶۱ زن دارای علائم فوریت ادراری، تمرین عضلات کف لگن کیفیت زندگی را بهتر کرد، اما شواهد موجود ناهمگون و غیرقطعی بود.منبع
جلسه‌ی درمان چطور است
جلسه در فضایی خصوصی برگزار می‌شود. فیزیوتراپیست ابتدا شرح مشکل، سابقه‌ی بارداری یا جراحی و الگوی ادرار یا دفع مدفوع بیمار را می‌پرسد. سپس با معاینه یا گاهی با کمک بیوفیدبک بررسی می‌کند بیمار عضلات کف لگن را درست منقبض می‌کند یا نه. بر این اساس برنامه‌ی تمرینی فردی با شدت رو به افزایش تنظیم می‌شود و در جلسات بعد پیشرفت بررسی و برنامه به‌روزرسانی می‌شود.
برای چه کسانی مناسب است
- زنان دارای بی‌اختیاری ادراری استرسی یا فوریتی، به‌ویژه بعد از بارداری و زایمان یا در دوران یائسگی.
- زنان دارای افتادگی خفیف تا متوسط اعضای لگن.
- مردانی که بعد از پروستاتکتومی رادیکال دچار بی‌اختیاری ادراری شده‌اند.
- افراد دارای بی‌اختیاری مدفوع یا باد روده، بعد از ارزیابی توسط پزشک مربوط.
تمرین در خانه و تداوم اثر
اثر تمرین عضلات کف لگن به تداوم آن بستگی دارد. فیزیوتراپیست برنامه‌ی تمرین خانگی را به‌صورت مشخص (تعداد تکرار، مدت نگه‌داشتن انقباض و دفعات در روز) آموزش می‌دهد. بی‌نظمی در ادامه‌ی تمرین، به‌خصوص بعد از قطع علائم، می‌تواند به بازگشت نشت ادرار منجر شود. در صورت وجود علائم هشدار مانند خون در ادرار یا درد شدید، بیمار باید قبل از ادامه‌ی تمرین به پزشک مراجعه کند.