فیزیوتراپی در پارکینسون
پارکینسون بیماری پیش‌رونده‌ی سیستم عصبی است که به‌تدریج حرکت را کند می‌کند، قدم‌ها را کوتاه می‌کند و تعادل را کاهش می‌دهد. دارو بخش اصلی درمان است، اما بسیاری از مشکلات حرکتی، به‌ویژه اختلال تعادل و زمین خوردن، به دارو پاسخ کامل نمی‌دهند. فیزیوتراپی منظم در کنار دارو به بیمار کمک می‌کند تحرک، سرعت راه رفتن و تعادل خود را حفظ کند، خطر زمین خوردن را کمتر کند و استقلال خود را در کارهای روزمره نگه دارد. مطالب این صفحه بر پایه‌ی مقالات علمی معتبر تنظیم شده و منبع هر مورد در بخش مقالات سایت آمده است.
پارکینسون چه مشکلات حرکتی ایجاد می‌کند
علائم پارکینسون در هر بیمار شدت متفاوتی دارد، اما مشکلات حرکتی زیر شایع‌تر است:
- کندی حرکت (برادی‌کینزی)؛ شروع حرکت دشوار می‌شود و حرکت‌ها کوچک‌تر و آهسته‌تر انجام می‌شوند.
- سفتی عضلات؛ دامنه‌ی حرکت مفاصل کم می‌شود و چرخیدن در تخت یا برخاستن از صندلی سخت‌تر می‌شود.
- لرزش؛ معمولاً در حالت استراحت و ابتدا در یک دست دیده می‌شود.
- تغییر الگوی راه رفتن؛ قدم‌ها کوتاه می‌شوند، پاها روی زمین کشیده می‌شوند و تاب دادن دست‌ها کم می‌شود.
- قفل شدن حین راه رفتن (فریزینگ)؛ بیمار هنگام شروع راه رفتن، چرخیدن یا عبور از در احساس می‌کند پاهایش به زمین چسبیده است.
- اختلال تعادل و زمین خوردن؛ با پیشرفت بیماری واکنش‌های تعادلی ضعیف می‌شود و خطر زمین خوردن بیشتر می‌شود.
- خمیدگی قامت؛ تنه و گردن به جلو خم می‌شوند و این وضعیت بر تعادل و تنفس اثر می‌گذارد.
نقش فیزیوتراپی در درمان پارکینسون
مرورهای علمی بزرگ نشان داده‌اند که فیزیوتراپی در بیماران پارکینسون سرعت راه رفتن، تعادل و نمره‌ی علائم حرکتی را بهتر می‌کند. یک متاآنالیز با ۱۹۱ کارآزمایی و نزدیک به ۸۰۰۰ بیمار نشان داد روش‌های مختلف فیزیوتراپی، از تمرین تعادل و راه رفتن تا تمرین قدرتی و تردمیل، هر کدام بر بخشی از مشکلات حرکتی اثر دارند. مرور کاکرین سال ۲۰۲۴ نیز نتیجه گرفت که تقریباً همه‌ی انواع تمرین ورزشی بر علائم حرکتی و کیفیت زندگی اثر مثبت دارند و انجام منظم تمرین از نوع آن مهم‌تر است. به همین دلیل برنامه‌ی فیزیوتراپی هر بیمار بر اساس مشکل اصلی او، مرحله‌ی بیماری و علاقه‌اش به نوع تمرین تنظیم می‌شود.
روش‌های فیزیوتراپی در پارکینسون
تمرین راه رفتن و تردمیل
تمرین روی تردمیل و تمرین راه رفتن با قدم‌های بلند، سرعت راه رفتن و طول قدم را افزایش می‌دهد. تردمیل به بیمار کمک می‌کند با سرعتی ثابت و ریتمی منظم قدم بردارد و ایمنی تمرین با نظارت فیزیوتراپیست حفظ می‌شود.
تمرین تعادل و پیشگیری از زمین خوردن
تمرین‌های تعادلی ایستاده، جابه‌جا کردن وزن، قدم برداشتن در جهت‌های مختلف و تمرین چرخیدن، تعادل را بهتر می‌کنند و دفعات زمین خوردن را کاهش می‌دهند. این تمرین‌ها در مراحل ابتدایی و میانی بیماری بیشترین اثر را دارند.
تمرین قدرتی پیش‌رونده
تقویت عضلات پا، باسن و تنه با وزنه یا کش، برخاستن از صندلی و بالا رفتن از پله را آسان‌تر می‌کند. در یک کارآزمایی دوساله، تمرین قدرتی منظم علائم حرکتی بیماری را بیشتر از تمرین‌های کششی و تعادلی ساده کاهش داد.
تمرین هوازی
تمرین هوازی مانند دوچرخه‌ی ثابت یا راه رفتن سریع روی تردمیل، اگر با شدت کافی و به‌طور منظم انجام شود، می‌تواند روند بدتر شدن علائم حرکتی را کند کند. شدت تمرین بر اساس ضربان قلب و شرایط قلبی بیمار تعیین می‌شود.
تمرین حرکات بزرگ (LSVT BIG)
در این روش بیمار یاد می‌گیرد حرکات روزمره را آگاهانه بزرگ‌تر و با دامنه‌ی بیشتر انجام دهد تا کوچک شدن حرکات ناشی از بیماری جبران شود. تمرین به‌صورت فشرده و فردی در چند هفته انجام می‌شود.
نشانه‌های ریتمیک برای راه رفتن و قفل شدن
استفاده از ریتم صوتی مانند صدای مترونوم یا موسیقی با ضرب منظم، و نشانه‌های دیداری مانند خطوط روی زمین، به بیمار کمک می‌کند قدم‌های منظم‌تری بردارد. فیزیوتراپیست این روش‌ها را برای عبور از حالت قفل شدن نیز آموزش می‌دهد.
تای‌چی و تمرین‌های ذهن و بدن
تای‌چی با حرکات آهسته، جابه‌جایی کنترل‌شده‌ی وزن و قدم‌های هدفمند، کنترل تعادل را بهتر می‌کند و در کارآزمایی‌ها دفعات زمین خوردن را کاهش داده است. این تمرین‌ها می‌توانند بخشی از برنامه‌ی تمرین منظم بیمار باشند.
موارد استفاده و اثر درمان
- بهبود سرعت راه رفتن، تعادل و علائم حرکتیدر ۳۹ کارآزمایی با ۱۸۲۷ بیمار، فیزیوتراپی سرعت راه رفتن، نمره‌ی تعادل (حدود ۳٫۷ امتیاز در مقیاس برگ) و نمره‌ی علائم بیماری (حدود ۶ امتیاز در UPDRS) را نسبت به عدم درمان بهتر کرد.منبع
- پیشگیری از زمین خوردن و بهبود تعادلدر ۲۵ کارآزمایی، تمرین ورزشی تعادل و راه رفتن بیماران پارکینسون را بهتر کرد و تعداد دفعات زمین خوردن را در کوتاه‌مدت و بلندمدت تقریباً نصف کرد.منبع
- انتخاب روش فیزیوتراپی بر اساس مشکل اصلی بیماردر ۱۹۱ کارآزمایی با ۷۹۹۸ بیمار، فیزیوتراپی رایج علائم حرکتی، راه رفتن و کیفیت زندگی را بهتر کرد و روش‌هایی مثل تمرین تعادل و راه رفتن، تمرین قدرتی، تردمیل و تمرین راهبردی هر کدام بر بخشی از مشکلات حرکتی اثر داشتند.منبع
- اثر تمرین ورزشی منظم بر علائم حرکتی و کیفیت زندگیدر ۱۵۴ کارآزمایی با ۷۸۳۷ بیمار، بیشتر انواع تمرین ورزشی علائم حرکتی و کیفیت زندگی را بهتر کردند و تفاوت زیادی بین آن‌ها دیده نشد؛ منظم بودن تمرین از نوع آن مهم‌تر بود.منبع
- تمرین تردمیل برای سرعت و طول قدمدر ۱۸ کارآزمایی با ۶۳۳ بیمار، تمرین روی تردمیل سرعت راه رفتن را حدود ۰٫۰۹ متر بر ثانیه و طول قدم را حدود ۵ سانتی‌متر افزایش داد، بدون آنکه خطر انصراف از درمان را بیشتر کند.منبع
- تمرین هوازی پرشدت در مراحل ابتدایی بیماریدر کارآزمایی ۱۲۸ نفره، بیمارانی که ۶ ماه با ۸۰ تا ۸۵ درصد حداکثر ضربان قلب روی تردمیل تمرین کردند، تقریباً بدون تغییر در علائم حرکتی ماندند، در حالی که علائم گروه بدون تمرین بدتر شد.منبع
- تمرین هوازی در خانه با پیگیری از راه دوردر کارآزمایی ۱۳۰ نفره، ۶ ماه دوچرخه‌ی ثابت در خانه، سه بار در هفته، نمره‌ی علائم حرکتی را حدود ۴٫۲ امتیاز بهتر از تمرین کششی حفظ کرد.منبع
- تمرین تعادل و قدرت پا برای کاهش زمین خوردن در مراحل خفیفدر کارآزمایی ۲۳۱ نفره، ۶ ماه تمرین تعادل، قدرت پا و قفل شدن، در بیماران با شدت کمتر بیماری دفعات زمین خوردن را حدود ۷۰ درصد کم کرد و در همه‌ی بیماران ترس از زمین خوردن و کیفیت زندگی را بهتر کرد.منبع
- تای‌چی برای کنترل تعادل و کاهش زمین خوردندر کارآزمایی ۱۹۵ نفره، ۲۴ هفته تای‌چی کنترل تعادل، طول قدم و دسترسی عملکردی را بیشتر از تمرین کششی و قدرتی بهتر کرد و دفعات زمین خوردن را نسبت به تمرین کششی کاهش داد.منبع
- تمرین حرکات بزرگ (LSVT BIG) برای کندی و کوچکی حرکاتدر کارآزمایی ۶۰ نفره، تمرین فشرده‌ی حرکات بزرگ نمره‌ی علائم حرکتی را حدود ۵ امتیاز بهتر کرد، در حالی که در گروه پیاده‌روی نوردیک و تمرین بدون نظارت در خانه علائم کمی بدتر شد.منبع
- تمرین قدرتی پیش‌رونده برای علائم حرکتیدر کارآزمایی دوساله، تمرین با وزنه دو بار در هفته نمره‌ی علائم حرکتی را حدود ۷ امتیاز بیشتر از برنامه‌ی کششی، تعادلی و تقویتی ساده کاهش داد.منبع
- نشانه‌های ریتمیک صوتی برای سرعت راه رفتندر مرور ۲۴ مطالعه با ۶۲۶ بیمار، شواهد قوی نشان داد ریتم صوتی مانند صدای مترونوم سرعت راه رفتن را بهتر می‌کند؛ شواهد برای نشانه‌های دیداری و لمسی کافی نبود.منبع
جلسه‌ی درمان چطور است
در جلسه‌ی اول، فیزیوتراپیست راه رفتن، تعادل، قدرت عضلات، توانایی برخاستن و چرخیدن و سابقه‌ی زمین خوردن بیمار را ارزیابی می‌کند. سپس برنامه‌ای شامل تمرین راه رفتن، تمرین تعادل، تقویت عضلات، کشش و تمرین کارهای روزمره تنظیم می‌شود. بهتر است جلسات در ساعاتی برنامه‌ریزی شوند که دارو اثر خود را دارد. بیمار و همراه او روش‌های عبور از قفل شدن و تمرین‌های خانگی را نیز آموزش می‌بینند.
فیزیوتراپی در مراحل مختلف بیماری
- مرحله‌ی ابتدایی؛ هدف حفظ آمادگی جسمانی، شروع تمرین هوازی و قدرتی منظم و پیشگیری از کم‌تحرکی است. شروع زودهنگام تمرین بیشترین فایده را دارد.
- مرحله‌ی میانی؛ تمرکز بر تعادل، راه رفتن، پیشگیری از زمین خوردن و آموزش روش‌های عبور از قفل شدن است.
- مرحله‌ی پیشرفته؛ هدف حفظ توانایی جابه‌جایی، پیشگیری از خشکی مفاصل و زخم بستر، آموزش جابه‌جایی ایمن به همراه بیمار و تنظیم محیط خانه است. تمرین در این مرحله با احتیاط بیشتر و زیر نظر مستقیم انجام می‌شود.
تمرین در خانه
اثر فیزیوتراپی با ادامه‌ی تمرین حفظ می‌شود. پژوهش‌ها نشان داده‌اند تمرین هوازی منظم در خانه، اگر برنامه‌ی آن مشخص باشد و پیگیری شود، علائم حرکتی را بهتر از تمرین کششی ساده کنترل می‌کند. فیزیوتراپیست برنامه‌ی تمرین خانگی ایمن و متناسب با شرایط بیمار تنظیم می‌کند و در جلسات بعد پیشرفت را بررسی می‌کند. برای بیمارانی که رفت‌وآمد برایشان دشوار است، فیزیوتراپی در منزل نیز انجام می‌شود.