فیزیوتراپی ورزشی
فیزیوتراپی ورزشی هم به درمان آسیب‌های حاد و مزمن ناشی از ورزش می‌پردازد و هم با تمرین‌های هدفمند از وقوع یا تکرار این آسیب‌ها پیشگیری می‌کند. هدف اصلی، کاهش درد و التهاب در کوتاه‌مدت و بازگشت ایمن و کامل ورزشکار به تمرین و مسابقه در بلندمدت است. مطالب این صفحه بر پایه‌ی مقالات علمی معتبر تنظیم شده و منبع هر مورد در بخش مقالات سایت آمده است.
آسیب‌های ورزشی شایع
برخی آسیب‌ها به دلیل الگوی حرکتی، نوع ورزش یا بار تکراری روی مفصل یا تاندون، در ورزشکاران بیشتر دیده می‌شود:
- پیچ خوردگی مچ پا؛ شایع‌ترین آسیب حاد در بسیاری از ورزش‌ها که اگر توانبخشی نشود خطر تکرار آن بالا می‌ماند.
- کشیدگی عضله‌ی همسترینگ (پشت ران)؛ در ورزش‌های دوی سرعت و تغییر مسیر ناگهانی رایج است و نرخ عود بالایی دارد.
- پارگی رباط صلیبی قدامی زانو (ACL)؛ آسیبی جدی که معمولاً نیاز به جراحی و ماه‌ها توانبخشی دارد.
- تاندینوپاتی کشکک و تاندون آشیل؛ آسیب ناشی از فشار تکراری که با درد تدریجی تاندون در پرش و دویدن شروع می‌شود.
- درد جلوی زانو (کشککی‌رانی)؛ در دوندگان و ورزشکارانی که پرش و اسکوات زیاد دارند شایع است.
- آسیب‌های شانه در ورزشکاران پرتابی و سرخدمتی (overhead) مانند والیبال، تنیس و هندبال.
نقش فیزیوتراپی ورزشی
شواهد نشان می‌دهد تمرین هدفمند می‌تواند بار زیادی از آسیب‌های ورزشی را پیشگیری کند. یک متاآنالیز بزرگ با بیش از ۲۶ هزار ورزشکار نشان داد تمرین قدرتی خطر آسیب را به کمتر از یک‌سوم گروه کنترل می‌رساند و آسیب‌های ناشی از فشار تکراری را تقریباً نصف می‌کند، در حالی که کشش به‌تنهایی چنین اثری نداشت. به همین دلیل برنامه‌ی فیزیوتراپی ورزشی، به‌جای تکیه بر کشش ساده، بر تمرین قدرتی، تمرین حس عمقی و تمرین‌های اختصاصی رشته‌ی ورزشی تمرکز دارد.
روش‌های فیزیوتراپی ورزشی
توانبخشی بعد از پیچ خوردگی مچ پا
بعد از فروکش کردن درد و تورم اولیه، برنامه‌ی تمرین تعادل، کنترل وضعیت و تقویت عضلات اطراف مچ پا شروع می‌شود. در ۷ کارآزمایی با ۱۴۱۷ بیمار، این نوع توانبخشی احتمال پیچ خوردگی دوباره را در ۷ تا ۱۲ ماه بعد تا حدود نصف کاهش داد.
تمرین نوردیک برای همسترینگ
تمرین اختصاصی همسترینگ به روش نوردیک، که در آن ورزشکار به‌صورت کنترل‌شده از حالت زانو زده به جلو خم می‌شود، بخشی رایج از برنامه‌ی پیشگیری در ورزش‌های دویدنی است. گنجاندن این تمرین در برنامه‌ی پیشگیری، خطر آسیب همسترینگ را تا حدود ۵۱ درصد کاهش داده است.
برنامه‌های پیشگیری از آسیب رباط صلیبی قدامی
برنامه‌های تمرینی عصبی‌عضلانی شامل تمرین فرود از پرش، تقویت پا و تمرین تعادل، مانند برنامه‌هایی که پیش از تمرین فوتبال اجرا می‌شوند، خطر آسیب رباط صلیبی قدامی را کم می‌کنند و در نوجوانان اثر بیشتری دارند. این برنامه‌ها معمولاً چند بار در هفته و به‌جای گرم کردن معمول تیم اجرا می‌شوند.
توانبخشی بعد از جراحی رباط صلیبی قدامی و بازگشت به ورزش
توانبخشی بعد از جراحی رباط صلیبی قدامی معمولاً در چند مرحله‌ی مبتنی بر معیار پیش می‌رود: دوره‌ی اول کنترل درد و تورم و بازگشت دامنه‌ی حرکت، دوره‌ی دوم تقویت و تمرین حرکتی پایه، و دوره‌ی سوم تمرین اختصاصی ورزش. راهنماهای بالینی این دوره را ۹ تا ۱۲ ماه پیشنهاد می‌کنند و تصمیم بازگشت به ورزش را به عبور از آزمون‌های قدرت، پرش و تعادل مشروط می‌کنند، نه فقط گذشت زمان.
تمرین بارگذاری تدریجی در تاندینوپاتی کشکک و آشیل
در تاندینوپاتی کشکک و آشیل، تمرین بارگذاری تدریجی تاندون، از جمله تمرین اسنتریک (بار در حالت طویل شدن عضله) و تمرین سنگین و آرام، درمان اصلی محسوب می‌شود. مطالعات نشان داده‌اند تا ۴۵ درصد بیماران به تمرین اسنتریک به‌تنهایی پاسخ کامل نمی‌دهند، به همین دلیل انتخاب نوع و شدت تمرین باید متناسب با پاسخ هر بیمار تنظیم شود.
تمرین برای درد جلوی زانو
در درد کشککی‌رانی، تمرین عضلات اطراف زانو و لگن درد را در فعالیت‌های روزمره کم می‌کند و عملکرد زانو را بهتر می‌کند. ترکیب تمرین لگن و زانو با هم، نتیجه‌ای بهتر از تمرین زانو به‌تنهایی دارد.
تمرین شانه در ورزشکاران پرتابی
در ورزش‌هایی که دست بالای سر حرکت می‌کند، تمرین تقویت عضلات چرخاننده‌ی شانه و تاب‌آوری کتف بخشی از برنامه‌ی پیشگیری و درمان است. شواهد فعلی درباره‌ی میزان اثر این برنامه‌ها بر کاهش آسیب شانه هنوز محدود و نیازمند مطالعات بیشتر است.
موارد استفاده و اثر درمان
- پیشگیری از آسیب با تمرین قدرتی و حس عمقیدر ۲۵ کارآزمایی با ۲۶۶۱۰ ورزشکار، تمرین قدرتی خطر آسیب ورزشی را به کمتر از یک‌سوم گروه کنترل رساند و آسیب‌های ناشی از فشار تکراری را تقریباً نصف کرد؛ کشش به‌تنهایی اثری نداشت.منبع
- کاهش درد و بهبود عملکرد در درد جلوی زانودر ۳۱ کارآزمایی با ۱۶۹۰ بیمار، تمرین‌درمانی درد حین فعالیت را کم کرد و عملکرد زانو را حدود ۱۲ امتیاز از ۱۰۰ بهتر کرد؛ ترکیب تمرین لگن و زانو از تمرین زانو به‌تنهایی مؤثرتر بود.منبع
- پیشگیری از تکرار پیچ خوردگی مچ پادر ۷ کارآزمایی با ۱۴۱۷ بیمار، توانبخشی ورزشی بعد از پیچ خوردگی مچ پا احتمال آسیب دوباره را در ۷ تا ۱۲ ماه بعد تا حدود نصف کاهش داد.منبع
- کاهش خطر آسیب همسترینگ با تمرین نوردیکدر تحلیل ۱۵ مطالعه با ۸۴۵۹ ورزشکار، گنجاندن تمرین نوردیک همسترینگ در برنامه‌ی پیشگیری، خطر آسیب همسترینگ را تا حدود ۵۱ درصد کاهش داد.منبع
- کاهش آسیب فوتبال با برنامه‌ی تمرینی FIFA 11+در ۶ کارآزمایی خوشه‌ای تصادفی، برنامه‌ی FIFA 11+ نرخ کلی آسیب فوتبال را حدود ۳۹ درصد کاهش داد، در حالی که نسخه‌ی ساده‌تر FIFA 11 اثر معناداری نداشت.منبع
- طراحی برنامه‌ی تمرینی پیشگیری از پارگی رباط صلیبیدر ۱۸ مطالعه با ۲۷۲۳۱ ورزشکار زن، برنامه‌ی تمرینی عصبی‌عضلانی خطر آسیب رباط صلیبی قدامی را از ۱ در ۵۴ به ۱ در ۱۱۱ کاهش داد؛ تمرین فرود و تقویت پای پایین‌تنه مهم‌ترین اجزای مؤثر بودند.منبع
- مراحل توانبخشی بعد از جراحی رباط صلیبی قدامیاین راهنمای بالینی بر پایه‌ی ۹۰ مطالعه، توانبخشی بعد از جراحی رباط صلیبی قدامی را در سه مرحله‌ی مبتنی بر معیار و در مجموع ۹ تا ۱۲ ماه پیشنهاد می‌کند و بازگشت به ورزش را به عبور از آزمون‌های قدرت و پرش مشروط می‌داند.منبع
- کاهش خطر آسیب دوباره با معیارهای بازگشت به ورزشدر کوهورت ۱۰۶ نفره، ورزشکارانی که زودتر از ۹ ماه یا بدون عبور از آزمون‌های عملکردی به ورزش‌های پرشی و چرخشی برگشتند، خطر آسیب دوباره‌ی زانو به‌طور قابل‌توجهی بیشتری داشتند.منبع
- تمرین بارگذاری تدریجی در تاندینوپاتی کشکک و آشیلاین مرور ۳۲ مطالعه را بررسی کرد و نشان داد تا ۴۵ درصد بیماران به تمرین اسنتریک به‌تنهایی پاسخ کامل نمی‌دهند؛ شواهد برای برتری قطعی تمرین اسنتریک بر دیگر روش‌های بارگذاری تدریجی کافی نبود.منبع
- تمرین پیشگیرانه‌ی شانه در ورزشکاران پرتابیاز ۷ مطالعه‌ی وارد شده، فقط ۳ مطالعه کاهش معنادار آسیب شانه با تمرین تقویتی و کششی گزارش کردند و تنها یکی از آن‌ها خطر سوگیری پایین داشت؛ شواهد فعلی برای نتیجه‌گیری قطعی کافی نیست.منبع
جلسه‌ی درمان چطور است
در جلسه‌ی اول، فیزیوتراپیست محل و شدت آسیب، دامنه‌ی حرکت، قدرت عضلانی، کنترل عصبی‌عضلانی و الگوی حرکتی ورزشکار را ارزیابی می‌کند. برنامه‌ی درمان بر اساس نوع آسیب و رشته‌ی ورزشی تنظیم می‌شود و شامل کاهش درد و تورم، تمرین درمانی مرحله‌به‌مرحله، تمرین تعادل و حس عمقی و در پایان تمرین‌های اختصاصی همان ورزش است. پیشرفت در جلسات بعد با آزمون‌های عملکردی بررسی می‌شود.
مراحل بازگشت به ورزش
- مرحله‌ی حاد؛ هدف کنترل درد و تورم و حفظ دامنه‌ی حرکت ایمن است.
- مرحله‌ی بازتوانی؛ تمرین قدرتی و تمرین حرکتی پایه به‌تدریج افزایش می‌یابد.
- مرحله‌ی تمرین اختصاصی ورزش؛ حرکات مخصوص رشته‌ی ورزشی با شدت نزدیک به تمرین واقعی اضافه می‌شود.
- مرحله‌ی بازگشت به مسابقه؛ ورزشکار فقط بعد از عبور از آزمون‌های قدرت، پرش و تعادل مجاز به بازگشت کامل است.
چه زمانی فیزیوتراپی ورزشی لازم است
فیزیوتراپی ورزشی هم برای درمان آسیب تازه و هم برای ورزشکاری که بعد از یک آسیب قبلی قصد بازگشت به تمرین دارد مناسب است. برای ورزشکارانی که در معرض آسیب‌های تکراری هستند، مثل دوندگان یا بازیکنان فوتبال و والیبال، برنامه‌ی پیشگیرانه‌ی فیزیوتراپی پیش از بروز آسیب نیز توصیه می‌شود.