شاک ویو تراپی
شاک ویو تراپی (موج‌درمانی ضربه‌ای برون‌بدنی) یکی از روش‌های فیزیوتراپی برای درمان دردهای مزمن تاندون، محل اتصال تاندون به استخوان و برخی بافت‌های نرم است. این روش به‌ویژه وقتی به کار می‌رود که درد چند ماه طول کشیده و درمان‌های ساده‌تر مثل استراحت، کشش و دارو به‌تنهایی اثر کافی نداشته‌اند. مطالب این صفحه بر پایه‌ی مقالات علمی معتبر تنظیم شده و منبع هر مورد در بخش مقالات سایت آمده است.
شاک ویو چیست و چگونه اثر می‌کند
دستگاه شاک ویو امواج صوتی پرانرژی و کوتاه را از روی پوست به بافت هدف می‌فرستد. این امواج انرژی مکانیکی خود را در محل درد یا رسوب بافتی آزاد می‌کنند و از طریق فرایندی به نام مکانوترانسداکشن سلول‌های بافت را تحریک می‌کنند؛ نتیجه‌ی این تحریک افزایش موضعی جریان خون و فعال شدن فرایند طبیعی ترمیم در تاندون است. در برخی کاربردها، مانند رسوب کلسیم در تاندون شانه، شاک ویو همچنین به خرد شدن و جذب تدریجی رسوب کمک می‌کند. دو نوع اصلی دستگاه وجود دارد: شاک ویو متمرکز (فوکال) که انرژی را در یک نقطه‌ی مشخص و عمیق‌تر متمرکز می‌کند، و شاک ویو رادیال که انرژی را در سطحی گسترده‌تر پخش می‌کند؛ انتخاب نوع دستگاه به محل و نوع آسیب بستگی دارد.
نقش شاک ویو در برنامه‌ی فیزیوتراپی
شاک ویو به‌تنهایی یک درمان کامل نیست و معمولاً در کنار تمرین‌درمانی، اصلاح بار فعالیت و گاهی کشش یا تقویت عضلانی استفاده می‌شود. فیزیوتراپیست بر اساس محل و نوع آسیب و پاسخ به درمان‌های قبلی تصمیم می‌گیرد که آیا شاک ویو به برنامه اضافه شود؛ این روش معمولاً برای دردهای مزمن (بیش از سه ماه) در نظر گرفته می‌شود که به درمان‌های اولیه پاسخ کامل نداده‌اند.
موارد کاربرد شاک ویو
فاشئیت پلانتار و خار پاشنه
فاشئیت پلانتار (التهاب نسج فیبروزی کف پا) علت شایع درد پاشنه است، به‌خصوص در قدم‌های اول صبح. در مرور نظام‌مند و متاآنالیز هفت کارآزمایی تصادفی با ۶۶۳ بیمار، شاک ویو نسبت به درمان دارونما درد را بیشتر کم کرد؛ احتمال بهبود دست‌کم ۶۰ درصدی درد در قدم‌های اول صبح حدود ۳۰ درصد و در فعالیت روزانه حدود ۴۴ درصد بیشتر از گروه دارونما بود. این اثر از هفته‌ی دوازدهم دیده شد و تا دوازده ماه ادامه داشت. شاک ویو معمولاً همراه کشش کف پا و ساق تجویز می‌شود.
تاندونیت کلسیفیه‌ی شانه
در تاندونیت کلسیفیه‌ی شانه، رسوب کریستال‌های کلسیم در تاندون باعث درد و محدودیت حرکت می‌شود. متاآنالیز پنج کارآزمایی تصادفی با ۳۵۹ بیمار نشان داد شاک ویو پرانرژی، در مقایسه با شاک ویو کم‌انرژی، بعد از سه ماه نمره‌ی عملکرد شانه را حدود ده امتیاز بیشتر بهبود می‌دهد و احتمال جذب کامل رسوب کلسیمی را حدود ۳٫۴ برابر می‌کند. درمان پرانرژی در حین جلسه دردناک‌تر است و انتخاب شدت را فیزیوتراپیست بعد از ارزیابی تعیین می‌کند.
آرنج تنیس‌بازان
آرنج تنیس‌بازان (اپی‌کندیلیت خارجی) درد بیرون آرنج است که با کار با موس، بلند کردن وسایل یا ورزش‌های راکتی بدتر می‌شود. در متاآنالیز سیزده کارآزمایی تصادفی با ۱۰۳۵ بیمار (۵۰۱ نفر شاک ویو و ۵۳۴ نفر درمان‌های غیرجراحی دیگر)، گروه شاک ویو درد کمتر و قدرت گرفتن بیشتری نسبت به گروه مقایسه داشت، بدون افزایش عارضه. شاک ویو معمولاً کنار تمرین‌های تقویتی ساعد به کار می‌رود.
تاندینوپاتی آشیل و تاندون کشکک (زانوی پرشکار)
تاندینوپاتی آشیل (درد و سفتی تاندون پشت پاشنه) و تاندینوپاتی تاندون کشکک (زانوی پرشکار) از آسیب‌های پرتکرار ورزشکاران‌اند. در آشیل، شاک ویو در محل اتصال به پاشنه از تمرین اکسنتریک بهتر عمل می‌کند و در آشیل میانی، ترکیب آن با تمرین اکسنتریک نتیجه را بهتر می‌کند؛ یک متاآنالیز جداگانه‌ی هشت مطالعه نیز درد و عملکرد را در هر دو سطح انرژی و هر دو پیگیری کوتاه‌مدت و بلندمدت بهتر از گروه مقایسه گزارش کرد. برای تاندون کشکک شواهد کمتر قطعی است: یک مرور شاک ویو را از دیگر درمان‌های غیرجراحی بهتر دانسته، اما متاآنالیز جدیدتری با هفت کارآزمایی تصادفی روی ورزشکاران، در پیگیری شش ماه و بیشتر، تفاوت معناداری با دیگر درمان‌های محافظه‌کارانه پیدا نکرد.
درد بیرون لگن (سندرم درد تروکانتر بزرگ)
سندرم درد تروکانتر بزرگ، یعنی درد بیرون لگن و ران که معمولاً از تاندینوپاتی تاندون‌های گلوتئال ناشی می‌شود، در زنان میانسال و مسن شایع است. شواهد موجود شاک ویو را در کوتاه‌مدت و بلندمدت از تمرین در خانه و تزریق کورتون بهتر می‌دانند؛ متاآنالیز هشت کارآزمایی تصادفی با ۷۵۴ بیمار نشان داد شاک ویو در دو تا چهار ماه درد را بیشتر از دیگر درمان‌ها کم می‌کند و در شش ماه عملکرد اندام تحتانی را حدود هفت امتیاز بهتر می‌کند، هرچند این بهبود به آستانه‌ی تفاوت قابل‌احساس بالینی نرسید. بیشتر کارآزمایی‌های موجود کیفیت روش‌شناختی بالایی نداشتند.
نقاط ماشه‌ای و درد میوفاشیال گردن و شانه
نقاط ماشه‌ای، یعنی گره‌های عضلانی دردناک پشت گردن و بالای شانه، از علل شایع درد میوفاشیال‌اند. متاآنالیز یازده کارآزمایی تصادفی نشان داد شاک ویو، در مقایسه با درمان نما یا دیگر درمان‌ها، اثر بزرگی بر کاهش شدت درد و افزایش آستانه‌ی تحمل فشار روی نقطه‌ی دردناک دارد؛ اما شاخص ناتوانی گردن به‌طور معناداری تغییر نکرد، یعنی برای برگشت کامل عملکرد گردن باید کنار تمرین و اصلاح وضعیت بدن انجام شود.
اسپاستیسیتی بعد از سکته‌ی مغزی
اسپاستیسیتی (سفتی و انقباض غیرطبیعی عضله) از پیامدهای شایع سکته‌ی مغزی است و معمولاً اندام فوقانی یا عضلات ساق پا را گرفتار می‌کند. متاآنالیز هشت کارآزمایی تصادفی با ۳۸۵ بیمار نشان داد شاک ویو نمره‌ی اسپاستیسیتی (مقیاس آشورث تغییریافته) را بعد از درمان به‌طور معنادار کم می‌کند و دامنه‌ی حرکت مفصل را بهتر می‌کند؛ اما در ارزیابی چهار هفته بعد، این بهبود از نظر آماری معنادار نبود، یعنی اثر درمان ممکن است در همه‌ی بیماران پایدار نماند. شاک ویو در این کاربرد جانشین تمرین‌درمانی و کشش نیست، بلکه به کاهش موقت سفتی عضله برای تسهیل تمرین کمک می‌کند.
موارد استفاده و اثر درمان
- کاهش درد پاشنه در فاشئیت پلانتار مزمندر مرور هفت کارآزمایی تصادفی با ۶۶۳ بیمار، شاک ویو درد قدم‌های اول صبح و فعالیت روزانه را بیشتر از درمان دارونما کم کرد و این اثر تا دوازده ماه باقی ماند.منبع
- بهبود عملکرد شانه و جذب رسوب کلسیمیدر پنج کارآزمایی تصادفی با ۳۵۹ بیمار، شاک ویو پرانرژی بعد از سه ماه عملکرد شانه را حدود ده امتیاز بیشتر از شاک ویو کم‌انرژی بهبود داد و شانس جذب کامل رسوب کلسیمی را حدود ۳٫۴ برابر کرد.منبع
- کاهش درد و افزایش قدرت گرفتن در آرنج تنیس‌بازاندر مرور سیزده کارآزمایی تصادفی با ۱۰۳۵ بیمار، گروه شاک ویو نسبت به دیگر درمان‌های غیرجراحی درد کمتر و قدرت گرفتن بیشتری داشت، بدون عارضه‌ی جدی.منبع
- تاندینوپاتی آشیل، تاندون کشکک و درد بیرون لگندر مرور بیست مطالعه، شاک ویو در درد بیرون لگن از تمرین در خانه و تزریق کورتون بهتر بود، در تاندینوپاتی آشیل در محل اتصال به پاشنه از تمرین اکسنتریک بهتر بود و در تاندون کشکک از دیگر درمان‌های غیرجراحی بهتر عمل کرد.منبع
- کاهش درد نقاط ماشه‌ای گردن و شانهدر متاآنالیز یازده کارآزمایی تصادفی، شاک ویو شدت درد و آستانه‌ی تحمل فشار روی نقطه‌ی دردناک را به‌طور معنادار بهتر کرد؛ اثر آن بر شاخص ناتوانی گردن معنادار نبود.منبع
- کاهش سفتی عضلانی (اسپاستیسیتی) بعد از سکتهدر متاآنالیز هشت کارآزمایی تصادفی با ۳۸۵ بیمار، شاک ویو نمره‌ی اسپاستیسیتی (مقیاس آشورث تغییریافته) را به‌طور معنادار کم کرد، اما در ارزیابی چهار هفته بعد این اثر از نظر آماری معنادار نبود.منبع
- کاهش درد و بهبود عملکرد در تاندینوپاتی آشیلدر مرور هشت مطالعه (پنج کارآزمایی تصادفی و سه مطالعه‌ی مورد-شاهدی)، شاک ویو در هر دو سطح انرژی پایین و متوسط، درد و عملکرد تاندون آشیل را بهتر از درمان‌های غیرجراحی مقایسه‌شده کرد.منبع
- کاهش درد بیرون لگن در سندرم درد تروکانتر بزرگدر متاآنالیز هشت کارآزمایی تصادفی با ۷۵۴ بیمار، شاک ویو در دو تا چهار ماه پس از درمان درد بیرون لگن را بیشتر از دیگر درمان‌ها کم کرد، اما بهبود عملکردی شش‌ماهه از نظر بالینی چشمگیر نبود.منبع
- بررسی اثر شاک ویو در زانوی پرشکار ورزشکاراندر متاآنالیز هفت کارآزمایی تصادفی روی ورزشکاران مبتلا به زانوی پرشکار، در پیگیری شش ماه و بیشتر، شاک ویو با دیگر درمان‌های محافظه‌کارانه در درد و عملکرد زانو تفاوت معناداری نداشت.منبع
جلسه‌ی درمان چطور است
فیزیوتراپیست ابتدا محل دقیق درد یا تاندون آسیب‌دیده را با لمس و گاهی سونوگرافی پیدا می‌کند، کمی ژل روی پوست می‌زند و پروب دستگاه را روی ناحیه حرکت می‌دهد. حین درمان بیمار معمولاً ضربه‌های پشت‌سرهم و کمی درد یا فشار موضعی احساس می‌کند که با افزایش تدریجی شدت دستگاه قابل تحمل‌تر می‌شود. هر جلسه چند دقیقه تا حدود یک ربع طول می‌کشد و معمولاً سه تا پنج جلسه با فاصله‌ی یک تا دو هفته برنامه‌ریزی می‌شود. شاک ویو تقریباً همیشه همراه تمرین‌درمانی و اصلاح بار فعالیت استفاده می‌شود و تعداد دقیق جلسات بر اساس پاسخ بیمار تعیین می‌شود.
چند جلسه لازم است
تعداد جلسات به نوع و مدت درد و پاسخ بیمار به جلسات اول بستگی دارد. بیشتر مطالعات بالینی سه تا شش جلسه با فاصله‌ی حدود یک هفته را بررسی کرده‌اند. ارزیابی اثر درمان معمولاً چند هفته بعد از آخرین جلسه انجام می‌شود، زیرا ترمیم بافت و کاهش درد به‌تدریج اتفاق می‌افتد، نه بلافاصله بعد از جلسه‌ی اول.
چه کسانی نباید شاک ویو دریافت کنند
در شرایط زیر شاک ویو معمولاً استفاده نمی‌شود یا باید با پزشک هماهنگ شود:
- بارداری، در صورتی که ناحیه‌ی درمان روی یا نزدیک شکم باشد.
- وجود تومور یا بدخیمی فعال در ناحیه‌ی درمان.
- اختلالات انعقادی یا مصرف داروهای ضدانعقاد خون با خطر خون‌ریزی.
- کودکان با صفحه‌ی رشد باز در ناحیه‌ی درمان.
- درمان مستقیم روی ضربان‌ساز قلبی، جمجمه، ستون فقرات یا ریه.
- عفونت فعال یا زخم باز در پوست ناحیه‌ی درمان.